این زنجیره از اتفاقها «اثر ثروت

آمار شرکتهای ردیابی نفتکشها نشان میدهد ایران روزانه حدود ۳۰۰ هزار بشکه صادرات نفت داشته و قیمت نفت ایران نیز در نیمه اول سال جاری حدود ۳۵ دلار بوده است. در این پیشنوشه فرض شده است که افزایشی حدود 20 درصد در سرمایهگذاریهای توسعه گاز طبیعی صورت پذیرد. تا پایان برنامه ششم توسعه قرار است حدود ۴۵ درصد پول نفت در صندوق توسعه ذخیره شود تا اتکا به پول نفت کمتر شود.

طبق آمار غیر رسمی که در سال ۹۳ منتشر شد سهم هر ایرانی از درآمد نفتی حدود ۴۵ هزار و ۷۱۲ تومان در ماه بوده است. بر پایه این آمار رقم صادرات نفتی کشور در سال ۹۵، ۵۵ میلیارد و ۷۵۷ میلیون دلار و در سال ۹۴ هم ۳۱ میلیارد و ۸۴۷ میلیون دلار بوده است.

محمدباقر نوبخت، رئیس سازمان برنامه و بودجه ایران در جلسه علنی امروز (2 ژوئن 2020) مجلس این کشور گفت: صادرات نفت و گاز و درآمد آن از 119 میلیارد دلار در آغاز دهه 90 ( شمسی) به 8.9 میلیارد دلار رسیده است. تجربه کشورهای نفتی مانند نروژ مسیر متفاوتی را طی کرد؛ به گونهای که این کشور اصل پول نفت خود را وارد اقتصاد نکرد و با سرمایهگذاریهای مختلف در بازارهای بورس بینالمللی از سود این درآمد بهرهمند شد؛ کاری که طی چند دهه به طور بر عکس در اقتصاد ایران رخ داد.

هر چند در چند دهه گذشته وقوع حوادثی مانند جنگ و تحریم موتور اقتصاد کشور را کند کرد اما در مقاطعی که درآمدهای نفتی کشور به شکل بیسابقهای افزایش پیدا کرد، فرصت این درآمد سوخت و در نهایت خروجی آن پرداخت بخشی از درآمد نفتی به صورت یارانه بود که آن هم چیزی جز تباهی برای اقتصاد به همراه نیاورد. اما در حال حاضر علیرغم کاهش چشمگیر این درآمدها دولت یازدهم سعی کرده تا وابستگی خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهد.

چنانچه برای سرمایهگذاری خارجی از طریق دیپلماسی تجاری و همچنین عقد قراردادهای بینالمللی سعی در زیرساختسازی در اقتصاد را دارد. هر چند دولت با کاهش سهم صندوق توسعه ملی از ۳۲ درصد در بودجه ۹۷ به ۲۰ درصد در لایحه بودجه ۹۸، سعی کرده بخشی از این انقباض را جبران کند.

این استاد دانشگاه درباره اقتصاد وابسته به نفت در کشور میگوید: در ایران نیز پول نفت باید در صندوق توسعه ملی جهت سرمایهگذاریهای بلندمدت ذخیره شود؛ چناچه در برنامه پنجم و ششم توسعه این سیاست پایهگذاری شده است. رئیس سازمان برنامه و بودجه اظهار کرد: در سال ۱۴۰۱ کل درآمد نفتی ما یک میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه است البته برخی از دوستان می گویند امکان ندارد ما به این فروش برسیم ضمن آنکه ۲۶ میلیارد دلار کل درآمد نفتی ما می شود، با کم کردن سهم صندوق و سهم شرکت ملی نفت و ۳ درصد مناطق محروم حدود ۶۲.۵ درصد می ماند یعنی ۱۶ میلیارد دلار، باید با این پول ۳۸۰ هزار میلیارد تومان در خزانه بابت هزینه های جاری و عمرانی واریز کرد و هم اینکه باید ارز ترجیحی را نیز پرداخت کرد، آیا چنین چیزی امکان دارد؟

در این مطالعه از دو آزمون معتبر و پرکاربرد این حوزه یعنی آزمون بازتولید رفتار و آزمون وارد کردن تکانه به متغیرها استفاده شده است که نتایج آنها بیانگر اعتبار و اعتماد به نتایج شبیهسازی است. ارزش صادرات این کشور در حوزه محصولات فناورانه پیشرفته، در سال ۱۹۹۹ در حدود ۱۳ میلیارد دلار بوده است؛ ده سال بعد و در در سال ۲۰۰۸ به حدود ۳۳.۵ میلیارد دلار رسیده و این سیر صعودی در سال ۲۰۱۸ به ۴۴.۷ میلیارد دلار رسیده است؛ یعنی سه چهارم درآمدنفتی ایران در همین سال.

کارشناسان معتقدند جایگزین این درآمدها میتواند جلوگیری از فرارهای مالیاتی، سرمایهگذاری بخش خصوصی در اقتصاد و جذب سرمایهگذاریهای خارجی باشد که دولت علیرغم کارشکنیهایی که توسط مخالفان در هر سه مورد صورت میگیرد، همت خود را بر تحقق این موارد گذاشته است.

البته بخش عمدهای از درآمد صادراتی نفت ایران به دلیل تحریمها در حسابهای خارجی بانک مرکزی و شرکت ملی نفت بلوکه میشود. همچنین بخشی از نفت صادراتی ایران راهی سوریه میشود و معلوم نیست آیا سوریه بابت دریافت نفت ایران پول میدهد یا نه. اما یکی دیگر از دلایلی که درباره لزوم حذف سهم ۱۰۰ درصدی وزارت نفت از درآمد صادراتی LPG عنوان میشود این است که این درآمدها موجب کمرغبتی شرکت ملی گاز به اصلاح نظام تعرفهگذاری گاز خانگی و اخذ درآمد از این محل شده است.

هر چند در مقطعی توانست رای عده زیادی از مردم را جلب کند اما با یک حساب سر انگشتی میتوان گفت که درآمد سالانه کشور از فروش نفت برای هر ایرانی میتواند تنها حدود ۱۷۰ هزار تومان در ماه باشد. اقتصادنیوز در گزارشی آورده بود: بر اساس آخرین آمارها و اطلاعات غیررسمی، ایران به طور متوسط روزانه حدود یک میلیون و ۳۰۰ تا یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه نفت و میعانات گازی صادر میکند.

از طرف دیگر در هر حال عرضه پول برابر تقاضا خواهد بود. از طرف دیگر بخش خصوصی در کشور قدرتمند است که در صورت مهیا بودن فضای اقتصادی میتواند وابستگی کشور را به نفت کاهش دهد. سال ۱۳۹۵ برای ایران اما سالی دیگر بود . هرچند پیشبینی شورای عالی انرژی از تراز گازی کشور در ۴ ماهه سرد سال ۱۴۰۰، منفی ۲۹.۹ متر مکعب در روز است اما طبق بررسیها، این رقم در سال جاری تا منفی ۲۰۰ میلیون متر مکعب در روز را نیز پیشروی خواهد کرد.

این کارشناس اقتصادی همچنین به موارد جایگزین درآمدهای نفتی اشاره کرد و گفت: فرار مالیاتی در کشور به اندازه بودجه عمرانی است که میتواند به عنوان یک مبنع جایگزین به حساب آید. دولت ایران در بودجه سال جاری صادرات روزانه یک میلیون بشکه نفت با قیمت ۵۰ دلار برای هر بشکه را گنجانده بود که معادل ۱۸.۲۵ میلیارد دلار بود.

بر همین اساس درآمد صادرات غیرنفتی در سال ۹۶ به ۳۲ میلیارد و ۳۲۴ میلیون دلار رسیده که نسبت به سال ۹۵ چهارده و نیم درصد رشد نشان میدهد. همچنین درآمد حاصل از صادراتی نفتی در سال ۹۶ در مقایسه با سال ۹۴ بیش از ۱۰۶ درصد رشد داشته است. مقایسه سناریوهای مختلف با قانون بودجه سال جاری نیز حاکی از این است که شرایط تحریمی، درآمدهای نفتی را بین ۲۵ تا ۴۰ درصد منقبض کرده است.

یعنی خود دلار میتواند در این مقایسه معیار مناسبی باشد. شاید بتوان گفت که بهترین کار در این زمینه را نروژیها انجام دادند و از این ثروت در خارج از مرزهای خود سرمایهگذاری کرده و در نهایت از سود حاصل از این درآمدها استفاده کردند.

برآورد الگوي مورد نظر در اين مقاله با استفاده از روش خودرگرسيون برداري (VAR) که يکي از روش هاي معمول در اقتصادسنجي سري هاي زماني مي باشد، انجام پذيرفته است. به گفته او، به نظر میرسد تنها راهی که احتمالا نیمه دوم سال نیز طی خواهد شد، ادامه انتشار اوراق خواهد بود. براساس گزارش ارایه شده از وضعیت بودجه طی دوره یاد شده دولت بالغ بر40 میلیارد دلار از این درآمدها را هزینه کرده است.